اگزمای دست؛ علائم علل و راه های کنترل

اگزمای دست (Hand Eczema) یا درماتیت دست، یکی از شایع‌ترین اختلالات پوستی است که پوست کف دست، پشت دست و انگشتان را درگیر می‌کند. بر اساس اطلاعات DermNet NZ، اگزمای دست حدود ۲۰ تا ۳۵ درصد از کل موارد درماتیت را تشکیل می‌دهد و به‌صورت مزمن حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از جمعیت را در طول زندگی درگیر می‌کند؛ این عارضه به‌ویژه در زنان جوان بزرگسال و افرادی با سابقهٔ اگزمای آتوپیک شایع‌تر است.

این وضعیت را نباید با یک مقالهٔ دیگر دربارهٔ «پوسته‌پوسته شدن پوست کنار ناخن» اشتباه گرفت؛ در آن مقاله فقط اشاره‌ای کوتاه به اگزمای دست به‌عنوان یکی از علل احتمالی شده بود، اما در این مقاله به‌طور اختصاصی و جامع دربارهٔ تعریف، انواع، علل و روش‌های علمی کنترل اگزمای دست پرداخته می‌شود.

اگزمای دست یک اختلال پوستی التهابی حاد یا مزمن است که به دلایل متعدد ایجاد می‌شود و می‌تواند سطح پشتی و کف دست را درگیر کند. این بیماری واگیر نیست و در بسیاری از موارد ترکیبی از عوامل ژنتیکی، اختلال در سد دفاعی پوست و مواجهه با محرک‌های محیطی در بروز آن نقش دارد.

علائم اگزمای دست بسته به مرحلهٔ بیماری (حاد یا مزمن) متفاوت است. طبق آکادمی پوست آمریکا (AAD)، اولین نشانه اغلب خشکی و پوسته‌پوسته شدن پوست است که ممکن است با موارد زیر همراه شود:

در فاز حاد بیماری معمولاً قرمزی، تاول و ترشح دیده می‌شود، در حالی که در فاز مزمن، خشکی، پوسته‌ریزی و ضخیم‌شدن پوست (لیکنیفیکاسیون) غالب است؛ این الگو در منابع DermNet NZ توصیف شده است.

اگزمای دست بر اساس علت زمینه‌ای به چند دستهٔ اصلی تقسیم می‌شود:

این نوع، شایع‌ترین علت اگزمای دست است و زمانی رخ می‌دهد که تماس مکرر با مواد محرک، سد دفاعی پوست را تخریب می‌کند. طبق AAD، افرادی که دست‌هایشان مکرراً خیس می‌شود (مانند پرستاران، آرایشگران و لوله‌کش‌ها) در معرض خطر بیشتری هستند. مواد شوینده، حلال‌ها و سیمان نیز از محرک‌های شناخته‌شده‌اند.

در این نوع، سیستم ایمنی نسبت به یک مادهٔ خاص واکنش تأخیری نشان می‌دهد. بر اساس AAD و DermNet NZ، از جمله آلرژن‌های شایع می‌توان به نیکل، عطرها و مواد لاستیکی/لاتکس اشاره کرد؛ به‌عنوان نمونه، کارکنان حوزهٔ سلامت ممکن است نسبت به دستکش‌های لاتکس واکنش آلرژیک نشان دهند.

افرادی که سابقهٔ اگزمای آتوپیک (Atopic Dermatitis) در کودکی داشته‌اند، طبق AAD در بزرگسالی مستعد ابتلا به اگزمای دست هستند. این نوع با اختلال زمینه‌ای در عملکرد سد دفاعی پوست مرتبط است.

پومفولیکس نوعی اگزمای دست است که با تاول‌های ریز و عمیق ۱ تا ۲ میلی‌متری روی کف دست، کناره‌های انگشتان و گاهی کف پا مشخص می‌شود. طبق کلینیک کلیولند (Cleveland Clinic)، این تاول‌ها معمولاً طی ۳ تا ۴ هفته ظاهر و برطرف می‌شوند و پس از آن خشکی و ترک‌خوردگی پوست باقی می‌ماند. علت دقیق آن مشخص نیست، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی از جمله رطوبت زیاد، شست‌وشوی مکرر دست، تعریق، عفونت قارچی (مانند قارچ پا)، برخی آلرژن‌ها (نیکل، لوازم آرایشی) و استرس در بروز آن نقش دارند. این نوع در بازهٔ سنی ۲۰ تا ۴۰ سال و در زنان شایع‌تر است و می‌تواند سابقهٔ خانوادگی اگزما نیز داشته باشد.

بر اساس DermNet NZ، اگزمای دست به‌طور خاص در مشاغلی که با نظافت، پخت‌وپز و پذیرایی، مراقبت‌های بهداشتی-درمانی، آرایشگری، ساخت‌وساز، نقاشی و کارهای مکانیکی سروکار دارند شایع‌تر است؛ عامل مشترک در این مشاغل، تماس مکرر با آب، مواد شوینده و مواد شیمیایی است.

اگزمای دست می‌تواند به علت تماس با مواد محرک، آلرژی، زمینهٔ آتوپیک یا عوامل تشدیدکننده‌ای مثل رطوبت و تعریق ایجاد شود. جدول زیر به شناخت بهتر انواع شایع و رویکردهای کنترل آن‌ها کمک می‌کند.

طبق AAD و DermNet NZ، اولین گام در کنترل اگزمای دست، شناسایی و حذف عامل محرک یا آلرژن است. اقدامات مستند زیر در کاهش علائم و پیشگیری از عود مؤثر گزارش شده‌اند:

درمان‌های نسخه‌ای مانند کورتیکواستروئید موضعی (با قدرت متناسب با ناحیهٔ درگیر)، مهارکننده‌های کلسی‌نورین موضعی، یا در موارد شدیدتر درمان‌های سیستمیک و فتوتراپی، بر اساس ارزیابی پزشک متخصص پوست تجویز می‌شوند؛ این مقاله هیچ دوز یا نام دارویی خاصی توصیه نمی‌کند و تعیین درمان باید صرفاً توسط پزشک انجام شود. در صورت بروز عفونت باکتریایی ثانویه نیز ممکن است آنتی‌بیوتیک خوراکی زیر نظر پزشک لازم باشد.

پینه دست معمولاً واکنشی طبیعی و بی‌خطر به فشار و اصطکاک مکرر است. در این مقاله، علت ایجاد پینه، تفاوت آن با میخچه،
روش‌های مراقبت خانگی و هشدارهای مهم برای افراد دیابتی یا دارای اختلال گردش خون بررسی شده است.

ادامه مطلب

مراجعه به پزشک متخصص پوست در موارد زیر توصیه می‌شود:

این مقاله نسخهٔ اختصاصی و جامع دربارهٔ اگزمای دست است؛ برای آشنایی با سایر علل پوسته‌پوسته شدن پوست اطراف ناخن می‌توانید مقالهٔ مرتبط در همین مجموعه را مطالعه کنید.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

اگزمای دست می‌تواند با خشکی، خارش، قرمزی، ترک پوستی و التهاب مزمن همراه باشد. اگر علائم شما مکرر، شدید یا مقاوم به درمان‌های ساده است، مراجعه به متخصص پوست برای تشخیص علت و انتخاب درمان مناسب ضروری است.

دریافت نوبت متخصص پوست

من سرمه حقانی، دارای مدرک کارشناسی ارشد پزشکی عمومی هستم و به‌صورت تخصصی در حوزه بیماری‌ها، پیشگیری، تشخیص و ارتقای سلامت فعالیت می‌کنم. با علاقه به آموزش و آگاهی‌بخشی پزشکی، در زمینه نگارش مطالب و مقالات مرتبط با بیماری‌ها و روش‌های مراقبت از سلامت فعالیت دارم.