پروتئین وی برای چه کسانی مناسب و برای چه کسانی ممنوع است؟

پروتئین وی (Whey Protein) یکی از پرمصرف‌ترین مکمل‌های پروتئینی در میان ورزشکاران و افراد فعال است. این ماده از آب‌پنیر شیر گاو استخراج می‌شود و به دلیل جذب سریع‌تر و پروفایل جامع اسیدهای آمینه، از جمله مکمل‌های پروتئینی با کیفیت شناخته می‌شود. با این حال، پروتئین وی برای همهٔ افراد گزینهٔ بی‌خطری نیست و در برخی شرایط پزشکی باید با احتیاط مصرف شود یا مفصلاً کنار گذاشته شود. در این مقاله تمرکز اصلی بر این است که چه کسانی می‌توانند از پروتئین وی استفاده کنند و چه کسانی باید محتاط باشند یا از آن اجتناب کنند؛ مقایسهٔ کلی پروتئین وی با پروتئین گیاهی از جنبهٔ عضله‌سازی در مقالهٔ دیگری از سایت تحلیل شده است.

پروتئین وی محصولی فرعی از فرآیند تولید پنیر است که پس از تصفیه و خشک کردن، به‌صورت پودر مکمل عرضه می‌شود. این پروتئین به دلیل داشتن تمام اسیدهای آمینهٔ ضروری و ارزش بیولوژیک بالا، به‌عنوان یک پروتئین جامع شناخته می‌شود و غنی از اسیدهای آمینهٔ شاخه‌دار (BCAA) به‌ویژه لوسین است که در تحریک سنتز پروتئین عضلانی نقش دارد؛ در ادامه سرعت جذب آن نسبت به کازئین یا پروتئین سویا بیشتر است.

پروتئین وی برای گروه‌هایی که نیاز پروتئینی روزانه‌شان از طریق تغذیهٔ معمول به‌طور دقیق تأمین نمی‌شود، می‌تواند مکملی مفید باشد؛ اما در همهٔ موارد، غذای دقیق باید اولویت اصلی تأمین پروتئین باشد و مکمل تنها نقش جبرانی دارد.

افرادی که تمرینات مقاومتی یا استقامتی منظم دارند و نیاز پروتئینی بالاتری نسبت به جمعیت عمومی دارند، می‌توانند از پروتئین وی به‌عنوان روشی عملی برای رساندن پروتئین دریافتی به مقدار موردنیاز استفاده کنند.

در سالمندان، نزول تدریجی تودهٔ عضلانی (سارکوپنی) شایع است. بر پایه مرور مطالعات، دریافت پروتئین حداقل ۱ تا ۲/۱ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز برای حفظ کارایی عضلانی در افراد بالای ۶۵ سال توصیه شده و در افراد سالمند مبتلا به سارکوپنی یا شکنندگی (Frailty) این مقدار می‌تواند بیشتر باشد. در مواردی که تأمین این میزان از غذای معمول دشوار است، مکمل پروتئینی مانند وی می‌تواند کمک‌کننده باشد.

افرادی که در دورهٔ بهبودی از جراحی یا بیماری هستند و اشتهای کافی یا توانایی جویدن/بلع کافی ندارند، ممکن است از مکمل پروتئینی برای رساندن دریافت پروتئین به سطح موردنیاز بهره ببرند؛ با این حال تصمیم‌گیری در این خصوص باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود.

بخش اصلی و مهم این مقاله مربوط به گروه‌هایی است که مصرف پروتئین وی برایشان محدودیت یا خطر دارد.

آلرژی به پروتئین شیر با عدم تحمل لاکتوز دقیقاً متفاوت است و این دو نباید با هم اشتباه گرفته شوند. عدم تحمل لاکتوز ناشی از کمبود آنزیم لاکتاز و مشکلی گوارشی است، در حالی که آلرژی به پروتئین شیر واکنش سیستم ایمنی بدن به پروتئین‌های موجود در شیر است. طبق منابع بالینی، پروتئین وی برای اغلب افراد بی‌خطر است، «مگر آنکه فرد آلرژی به لبنیات داشته باشد»؛ در چنین مواردی پرهیز جامع از پروتئین وی الزامی است، زیرا واکنش آلرژیک می‌تواند از خفیف تا شدید متغیر باشد.

پروتئین وی به دو شکل اصلی عرضه می‌شود: کنسانتره (Concentrate) که مقدار لاکتوز بیشتری دارد، و ایزوله (Isolate) که در فرآیند تصفیهٔ بیشتر، بخش عمدهٔ لاکتوز از آن حذف شده است. طبق منابع بالینی، وی ایزوله می‌تواند برای افراد دارای عدم تحمل لاکتوز گزینهٔ مناسب‌تری باشد، اما این افراد باید توجه داشته باشند که مصرف نوع کنسانتره ممکن است علائم گوارشی مانند نفخ، دل‌درد یا اسهال ایجاد کند.

مطابق مرور نظام‌مند مطالعات، در افراد سالم و بدون بیماری کلیوی زمینه‌ای، شواهد کافی برای اثبات آسیب کلیوی ناشی از مصرف پروتئین بالاتر از حد توصیه‌شدهٔ روزانه وجود ندارد و شاخص‌های کارایی کلیوی در این افراد در محدودهٔ طبیعی باقی می‌ماند. اما این مسئله دربارهٔ افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیوی صدق نمی‌کند؛ طبق مؤسسهٔ ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK)، برخی بیماران کلیوی ممکن است نیاز به محدود کردن پروتئین دریافتی داشته باشند تا از تجمع مواد زائد در خون جلوگیری شود، در حالی که دریافت بسیار کم پروتئین نیز می‌تواند به سوءتغذیه بینجامد. به همین دلیل، تعیین میزان دقیق پروتئین در این بیماران باید توسط پزشک یا متخصص تغذیه و به‌صورت فردی انجام شود.

برخلاف تصور رایج، در بیماران مبتلا به سیروز کبدی، محدود کردن پروتئین توصیه نمی‌شود؛ زیرا می‌تواند تحلیل عضلانی را تشدید کند. طبق راهنمای بالینی انجمن اروپایی مطالعهٔ کبد (EASL)، دریافت پروتئین در حدود ۲/۱ تا ۵/۱ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز برای پیشگیری از نزول تودهٔ عضلانی در این بیماران توصیه می‌شود و محدودیت پروتئین حتی در دوره‌های حاد انسفالوپاتی کبدی نیز دیگر به‌طور معمول توصیه نمی‌شود. با این حال، به دلیل پیچیدگی وضعیت متابولیک در بیماری کبدی پیشرفته، نوع، منبع و میزان پروتئین دریافتی (از جمله مکمل‌هایی مانند وی) باید توسط پزشک متخصص گوارش/کبد تنظیم شود و مصرف خودسرانهٔ مکمل توصیه نمی‌شود.

مصرف هم‌زمان مکمل‌های پروتئینی با برخی داروها می‌تواند بر جذب دارو اثر بگذارد. نمونهٔ مستند این مسئله، تداخل بین پروتئین رژیمی و داروی لوودوپا (Levodopa) در بیماری پارکینسون است؛ اسیدهای آمینهٔ حاصل از پروتئین می‌توانند در انتقال روده‌ای و مغزی لوودوپا رقابت کرده و اثربخشی دارو را کم شدن دهند. به همین دلیل، افرادی که داروهای خاص مصرف می‌کنند باید پیش از افزودن مکمل پروتئینی به رژیم خود، با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

پروتئین وی برای بسیاری از افراد می‌تواند یک مکمل کاربردی باشد، اما در برخی شرایط پزشکی یا دارویی، مصرف آن باید با احتیاط یا فقط با نظر پزشک انجام شود. جدول زیر وضعیت مصرف این مکمل را در گروه‌های مختلف بیانگر است.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

برای آشنایی بیشتر با مکمل‌های ورزشی، عوارض احتمالی و شواهد علمی، مقاله‌های زیر را بخوانید.