برونشیولیت و عفونت RSV در شیرخواران چیست؟

برونشیولیت (Bronchiolitis) نوعی عفونت شایع دستگاه تنفسی تحتانی است که در آن راه‌های هوایی بسیار کوچک ریه، موسوم به برونشیول‌ها (Bronchioles)، دچار التهاب و تورم می‌شوند. این التهاب باعث تجمع ترشحات و تنگ‌شدن مسیر عبور هوا می‌شود و در حاصل تنفس کودک با مشکل مواجه می‌گردد. برونشیولیت یکی از شایع‌ترین علل بستری شیرخواران در فصل‌های سرد سال است.

شایع‌ترین عامل برونشیولیت، ویروس سنسیشیال تنفسی (Respiratory Syncytial Virus یا RSV) است که مسئول حدود دو سوم موارد این بیماری است. سایر ویروس‌ها مانند متاپنوموویروس انسانی (Human Metapneumovirus)، پاراآنفلوآنزا، رینوویروس، آدنوویروس، آنفلوآنزا و SARS-CoV-2 نیز می‌توانند باعث برونشیولیت شوند. این بیماری عمدتاً کودکان زیر ۲ سال را درگیر می‌کند و بیشترین شیوع آن در سنین ۲ تا ۶ ماهگی است.

برونشیولیت معمولاً با نشانه‌های شبیه سرماخوردگی آغاز می‌شود: آبریزش بینی، گرفتگی بینی، سرفهٔ خفیف و گاهی تب خفیف. این مرحله معمولاً یک تا چند روز طول می‌کشد. سپس بیماری به راه‌های هوایی تحتانی گسترش می‌یابد و سرفهٔ شدیدتر، خس‌خس سینه (Wheezing)، تنفس شتابان (Tachypnea) و مشکل در تغذیه بروز می‌کند. در شیرخواران بسیار کوچک که برای تنفس به بینی خود وابسته‌اند، گرفتگی بینی می‌تواند تغذیه و تنفس را به‌طور همزمان دشوار کند.

نشانه‌های دیسترس تنفسی نیازمند اورژانس فوری (۱۱۵) هستند: تنفس بسیار با سرعت یا دشوار، توکشیدگی قفسهٔ سینه یا پره‌های بینی، نالهٔ بازدمی، کبودی لب یا زبان، مکث تنفسی (آپنه)، بی‌حالی شدید، یا شیرنخوردن/کم‌آبی بدن.

در صورت مشاهدهٔ هر یک از این نشانه‌ها، باید بلافاصله به اورژانس مراجعه یا با شمارهٔ ۱۱۵ تماس گرفته شود.

برخی شیرخواران به‌دلیل شرایط زمینه‌ای در معرض خطر بیشتری برای ابتلای شدید به برونشیولیت و RSV قرار دارند. هرچه سن کودک کمتر باشد، خطر عوارض RSV بیشتر است و همهٔ کودکان زیر ۶ ماه در گروه پرخطر قرار می‌گیرند.

تشخیص برونشیولیت عمدتاً بر پایهٔ شرح‌حال و معاینهٔ بالینی است و نیازی به آزمایش یا تصویربرداری روتین وجود ندارد. پزشک با ارزیابی الگوی علائم (چند روز نشانهٔ فوقانی و سپس بروز خس‌خس و تنفس شتابان)، شنیدن صداهای ریوی و ارزیابی وضعیت تغذیه و آب‌رسانی بدن، تشخیص می‌دهد. آزمایش تشخیص ویروسی عمدتاً در بیماران بستری برای کنترل عفونت به کار می‌رود، نه برای تصمیم‌گیری دربارهٔ درمان تک‌تک بیماران سرپایی.

چون برونشیولیت یک بیماری ویروسی است، درمان اختصاصی ضدویروسی برای آن وجود ندارد و اساس مدیریت آن، مراقبت‌های حمایتی است:

از آنجا که برونشیولیت یک عفونت ویروسی است، آنتی‌بیوتیک‌ها معمولاً بی‌اثرند و فقط در صورت وجود شواهد روشن از عفونت باکتریایی همزمان تجویز می‌شوند. مطالعات نشان داده‌اند برونکودیلاتورها (داروهای گشادکنندهٔ برونش) نیز در اغلب موارد برونشیولیت تأثیر ثابتی بر نیاز به بستری، اشباع اکسیژن، طول مدت بستری یا سرعت بهبودی ندارند؛ این در تضاد با آسم است که در آن کودکان معمولاً به این داروها پاسخ می‌دهند. کورتیکواستروئید و فیزیوتراپی قفسهٔ سینه نیز فایدهٔ روشنی در برونشیولیت ندارند. تصمیم دربارهٔ هرگونه دارو باید توسط پزشک معالج و بر پایه معاینهٔ فردی گرفته شود.

شست‌وشوی مرتب دست‌ها با آب و صابون یا استفاده از ضدعفونی‌کنندهٔ الکلی، دوری از تماس نزدیک با افراد دارای علائم سرماخوردگی، و اجتناب از قرار دادن کودک در معرض دود سیگار، از راهکارهای اصلی کم شدن خطر ابتلا به RSV هستند. نزول حضور شیرخواران پرخطر در محیط‌های شلوغ مانند مهدکودک در فصل شیوع RSV نیز توصیه می‌شود.

یکی از روش‌های پیشگیری اختصاصی، تزریق آنتی‌بادی مونوکلونال ضد RSV به شیرخوار است. نیرسویماب (Nirsevimab) برای همهٔ نوزادان زیر ۸ ماه که در فصل RSV متولد می‌شوند یا وارد اولین فصل RSV خود می‌شوند، و در ادامه برای کودکان ۸ تا ۱۹ ماهه‌ای که عوامل خطر بیشتری دارند و وارد دومین فصل RSV می‌شوند، به‌صورت یک دوز تک تجویز می‌شود. پیش از معرفی نیرسویماب، پالیویزوماب (Palivizumab) آنتی‌بادی مونوکلونالی بود که به‌صورت ماهانه در طول فصل RSV به کودکان پرخطر (مانند نوزادان بسیار نارس یا مبتلا به بیماری مزمن قلبی-ریوی) تزریق می‌شد. تصمیم دربارهٔ نوع و زمان‌بندی این آنتی‌بادی‌ها باید با نظر پزشک اطفال و طبق شرایط فردی کودک گرفته شود.

واکسن RSV مادران باردار (نام تجاری Abrysvo) در هفته‌های ۳۲ تا ۳۶ بارداری و طی فصل شیوع RSV تزریق می‌شود تا آنتی‌بادی محافظتی از طریق جفت به جنین منتقل شود و نوزاد پس از تولد در برابر RSV شدید محافظت داشته باشد. این واکسن به‌عنوان یکی از دو راه اصلی ایمن‌سازی نوزادان (در کنار نیرسویماب) توسط مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) معرفی شده است. تصمیم‌گیری دربارهٔ تزریق این واکسن باید با مشورت پزشک زنان و زایمان انجام شود.

از آنجا که سرفه و خس‌خس سینه در چند بیماری تنفسی کودکان مشترک است، تشخیص افتراقی برونشیولیت از ذات‌الریه (پنومونی) و آسم اهمیت دارد.

تشخیص دقیق و افتراق این بیماری‌ها بر عهدهٔ پزشک معالج است و نباید بر پایه نشانه‌های ظاهری به‌تنهایی توسط والدین انجام شود.

گریه‌های تسلی‌ناپذیر و مکرر در ماه‌های ابتدایی زندگی، یکی از دغدغه‌های پرتکرار والدین است. طبق معیار تشخیصی معروف قانون سه‌گانه وسل (Rule of Threes)، کولیک نوزادی به گریه‌های بدون علت مشخصی اطلاق می‌شود که بیش از ۳ ساعت در روز، دست‌کم ۳ روز در هفته و برای بیش از ۳ هفته متوالی در شیرخوار سالم و با وزن‌گیری مناسب ادامه دارد. در این مقاله جامع، علل زمینه‌ای، ارتباط آن با سیستم گوارشی و تکنیک‌های استاندارد تسکین کودک تشریح شده است.

• وجود خون روشن یا رگه‌های خونی در مدفوع نوزاد

• برآمدگی ملاج نوزاد (Fontanelle)، تشنج یا خواب‌آلودگی مفرط و پاسخ ندادن به محرک‌ها

• تورم غیرعادی، سفتی شکم یا فتق دردناک در ناحیه بیضه و کشاله ران

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

برونشیولیت (عفونت مجاری ریز تنفسی) شایع‌ترین علت بستری تنفسی شیرخواران زیر ۲ سال است که عمدتاً توسط ویروس سن‌سیشیال تنفسی (RSV) ایجاد می‌شود. با توجه به باریک بودن مجاری هوایی در نوزادان و احتمال افت سطح اکسیژن و دهیدراتاسیون، پایش توسط متخصص کودکان و آغاز مراقبت‌های حمایتی به‌موقع، نقشی تعیین‌کننده در روند بهبودی کودک دارد.

• وقفه‌های تنفسی (آپنه) به ویژه در شیرخواران زیر ۲ ماه و نوزادان نارس

• بی‌حالی مفرط، خواب‌آلودگی غیرعادی یا ناتوانی در مکیدن سینه/شیشه شیر