دیابت بارداری (Gestational Diabetes)

دیابت بارداری (Gestational Diabetes Mellitus – GDM) نوعی صعود قند خون است که برای نخستین‌بار در دوران بارداری تشخیص داده می‌شود، در زنانی که پیش از بارداری سابقهٔ دیابت نداشته‌اند. به گفتهٔ مؤسسهٔ ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK)، این بیماری زمانی رخ می‌دهد که هورمون‌های ترشح‌شده در دوران بارداری، توانایی بدن برای استفادهٔ مؤثر از انسولین را مختل می‌کنند و بدن نمی‌تواند انسولین اضافی موردنیاز بارداری را تولید کند. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) گزارش کرده است که دیابت بارداری هر سال حدود ۵ تا ۹ درصد از بارداری‌ها را در ایالات متحده تحت تأثیر قرار می‌دهد و معمولاً حدود هفتهٔ بیست‌وچهارم بارداری بروز می‌کند.

در دوران بارداری، جفت هورمون‌هایی مانند لاکتوژن جفتی (placental lactogen)، استروژن و کورتیزول ترشح می‌کند که با رشد جفت سطح آن‌ها به‌تدریج صعود می‌یابد. طبق شرح CDC، این هورمون‌ها می‌توانند اثر انسداد بر انسولین داشته باشند و همراه با سایر تحولات بارداری، باعث می‌شوند سلول‌های بدن نسبت به انسولین کمتر پاسخ دهند؛ این حالت را مقاومت به انسولین می‌نامند. در بارداری طبیعی، پانکراس با صعود تولید انسولین این مقاومت را جبران می‌کند؛ اما در برخی زنان، پانکراس نمی‌تواند این نیاز بیشتر شدن‌یافته را به‌طور جامع تأمین کند و در حاصل قند خون بالا می‌رود.

طبق داده‌ها CDC و کلینیک مایو (Mayo Clinic)، عوامل خطر شناخته‌شده برای دیابت بارداری شامل موارد زیر است:

بر پایه گزارش مؤسسهٔ NIDDK، اغلب زنان مبتلا به دیابت بارداری هیچ علامت محسوسی ندارند و در صورت وجود علائم، این علائم معمولاً خفیف هستند (مانند تشنگی بیشتر از حد معمول یا صعود دفعات ادرار کردن). به همین دلیل، تشخیص این بیماری تنها با تکیه بر علائم توانایی‌پذیر نیست و غربالگری با آزمایش خون در تمام بارداری‌ها ضروری است.

طبق مقالهٔ مروری مجلهٔ American Family Physician (نشریهٔ داوری‌شدهٔ آکادمی پزشکان خانواده آمریکا)، غربالگری دیابت بارداری برای همهٔ زنان باردار بدون سابقهٔ شناخته‌شدهٔ دیابت، در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ بارداری انجام می‌شود. دو روش رایج برای این کار وجود دارد:

در زنانی که عوامل خطر بیشتری دارند (مانند اضافه‌وزن قابل‌توجه، سابقهٔ دیابت بارداری یا سابقهٔ خانوادگی دیابت)، پزشک ممکن است غربالگری زودتر از هفتهٔ ۲۴ را نیز در نظر بگیرد.

دیابت بارداری کنترل‌نشده می‌تواند پیامدهای متعددی برای مادر و نوزاد به‌دنبال داشته باشد. طبق گزارش‌ها NIDDK و CDC:

هدف از مدیریت دیابت بارداری، نگه‌داشتن قند خون در محدودهٔ هدف تا اتمام بارداری است. این مدیریت معمولاً شامل چند بخش است:

پس از تشخیص، پزشک از مادر می‌خواهد قند خون خود را در زمان‌های مشخصی از روز (معمولاً ناشتا و پس از وعده‌های غذایی) با گلوکومتر اندازه‌گیری و ثبت کند تا روند کنترل بیماری پایش شود.

در بیشتر موارد، نخستین گام درمانی، اصلاح رژیم غذایی (توزیع متعادل کربوهیدرات در طول روز) و بیشتر شدن فعالیت بدنی متناسب با بارداری است. طبق مقالهٔ American Family Physician، درمان اولیهٔ دیابت بارداری شامل پایش قند خون و آموزش هدفمند در زمینهٔ تغذیه و ورزش است و در بسیاری از زنان همین اقدامات برای کنترل قند خون کافی است.

اگر تغییر سبک زندگی به‌تنهایی برای کنترل قند خون کافی نباشد، پزشک ممکن است درمان دارویی از جمله انسولین را تجویز کند. نوع، زمان‌بندی و مقدار دقیق دارو باید توسط پزشک معالج و بر پایه شرایط فردی هر بیمار تعیین شود و در این مقاله دوز یا برنامهٔ درمانی فردی ارائه نمی‌شود. برای شرح بیشتر دربارهٔ نحوهٔ تزریق انسولین در دوران بارداری و نکات ایمنی مرتبط، می‌توانید مقالهٔ اختصاصی «تزریق انسولین در بارداری» را در طبیب‌یاب مطالعه کنید.

مصرف هرگونه دارو در دوران حاملگی نیازمند سنجش دقیق نسبت فایده به خطر است، زیرا بسیاری از ترکیبات شیمیایی و حتی گیاهی از جفت عبور کرده و می‌توانند بر رشد و تجامع ارگان‌های جنین تأثیر بگذارند. شناخت گروه‌بندی‌های دارویی، داروهای ایمن برای کنترل بیماری‌های شایع (مانند سردرد، سرماخوردگی، تهوع یا سوزش معده) و آگاهی از ترکیبات تراتوژن (ناهنجاری‌زا) از ملزومات مراقبت‌های بارداری است. برای مطالعه دستورالعمل جامع و علمی، مقاله زیر را مطالعه فرمایید.

قند خون در بیشتر زنان مبتلا به دیابت بارداری، پس از زایمان به حالت طبیعی بازمی‌گردد؛ اما این بدان معنا نیست که خطر برطرف شده است. طبق مقالهٔ مروری American Family Physician (بر پایهٔ استانداردهای مراقبتی انجمن دیابت آمریکا)، توصیه می‌شود زنانی که دیابت بارداری داشته‌اند، بین هفتهٔ چهارم تا دوازدهم پس از زایمان با آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) از نظر ابتلای مداوم به دیابت یا پیش‌دیابت ارزیابی شوند. زنان با سابقهٔ دیابت بارداری در بلندمدت در معرض خطر بیشتر ابتلا به دیابت نوع ۲ قرار دارند؛ به همین دلیل پیگیری منظم پزشکی و حفظ سبک زندگی سالم پس از زایمان اهمیت زیادی دارد.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. تشخیص، غربالگری و تعیین برنامهٔ درمانی دیابت بارداری باید توسط پزشک متخصص زنان و زایمان یا غدد انجام شود.

دیابت بارداری از شایع‌ترین اختلالات متابولیک دوران حاملگی است که در صورت عدم کنترل دقیق، می‌تواند خطراتی نظیر وزن بیش از حد جنین (ماکروزومی)، زایمان زودرس، مسمومیت بارداری (پره‌اکلامپسی) و افت قند خون نوزاد پس از تولد را به همراه داشته باشد. پزشکان متخصص زنان، زایمان و فوق تخصص غدد در سامانه طبیب‌یاب، با ارائه برنامه‌های پایش مداوم قند خون، رژیم غذایی علمی و تنظیم ایمن دارو و انسولین، سلامت مادر و جنین را تا اتمام دوران بارداری تضمین می‌کنند.