پانکراتیت (Pancreatitis) چیست؟

پانکراتیت به معنای التهاب پانکراس (Pancreas) یا لوزالمعده است؛ غده‌ای پشت معده که دو نقش اصلی دارد: ترشح آنزیم‌های گوارشی برای هضم چربی، پروتئین و کربوهیدرات، و ترشح هورمون‌های تنظیم‌کنندهٔ قند خون مانند انسولین و گلوکاگون. در پانکراتیت، آنزیم‌های گوارشی پیش از رسیدن به روده در خودِ پانکراس فعال می‌شوند و به بافت آن آسیب می‌رسانند و التهاب ایجاد می‌کنند. این بیماری می‌تواند به دو صورت **حاد** (ناگهانی و کوتاه‌مدت) یا **مزمن** (پیش‌رونده و طولانی‌مدت) بروز کند (NIDDK).

پانکراتیت حاد (Acute Pancreatitis) به‌طور ناگهانی ابتدا می‌شود و در بیشتر بیماران طی چند روز و با درمان حمایتی بهبود می‌یابد، هرچند در برخی موارد می‌تواند شدید و تهدیدکنندهٔ حیات باشد. پانکراتیت مزمن (Chronic Pancreatitis) در اثر آسیب مکرر و پیوستهٔ پانکراس ایجاد می‌شود، به اسکار (فیبروز) دائمی بافت منجر می‌شود و به‌تدریج توانایی پانکراس در تولید آنزیم‌های گوارشی و هورمون‌ها را افت می‌دهد (Cleveland Clinic).

دو علت اصلی، بخش بزرگی از موارد پانکراتیت حاد را شامل می‌شوند.

سنگ‌های کیسهٔ صفرا که مجرای مشترک صفراوی-پانکراسی را مسدود می‌کنند، شایع‌ترین علت پانکراتیت حاد هستند و در حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد از موارد در ایالات متحده گزارش شده‌اند (StatPearls).

مصرف سنگین الکل دومین علت شایع پانکراتیت حاد است و حدود ۱۷ تا ۲۵ درصد از موارد را در ایالات متحده تشکیل می‌دهد (StatPearls). الکل در ادامه شایع‌ترین علت پانکراتیت مزمن در بزرگسالان است، هرچند گزارش شده کمتر از ۱۰ درصد از افراد مبتلا به اختلال مصرف الکل نهایتاً دچار پانکراتیت مزمن می‌شوند که نشان‌دهندهٔ نقش عوامل ژنتیکی و محیطی همراه است (StatPearls).

در بخش قابل‌توجهی از موارد پانکراتیت مزمن، علت مشخصی یافت نمی‌شود که به آن پانکراتیت ایدیوپاتیک گفته می‌شود (NIDDK؛ StatPearls).

علامت اصلی، درد شدید و معمولاً ناگهانیِ بالای شکم (ناحیهٔ اپی‌گاستر) است که اغلب به‌صورت عمیق، سوزاننده یا تیز توصیف می‌شود و می‌تواند به پشت انتشار یابد. این درد ممکن است پس از غذا خوردن بدتر شود. علائم همراه شامل تهوع، استفراغ، تب، ضربان قلب شتابان و حساسیت یا تورم شکم است (NIDDK؛ StatPearls). درد اغلب هنگام دراز کشیدن به پشت، سرفه یا فعالیت بدتر و با نشستن یا خم شدن به جلو کمی بهتر می‌شود (Cleveland Clinic).

بیشتر بیماران دچار درد مکرر یا مداوم بالای شکم می‌شوند، هرچند برخی افراد درد ندارند یا حتی بدون علامت هستند. با پیشرفت بیماری، سوءهاضمه، افت اشتها، نزول وزن، اسهال چرب و بدبو (استئاتوره) و بی‌حالی ناشی از کمبود جذب مواد مغذی دیده می‌شود (NIDDK؛ Cleveland Clinic؛ StatPearls).

پانکراتیت حاد شدید می‌تواند تهدیدکنندهٔ حیات باشد و نیازمند مراجعهٔ فوری است. از آنجا که تشخیص شدت بیماری در خانه ممکن نیست، در صورت بروز درد شدید شکمی یا هر یک از علائم زیر باید بلافاصله به اورژانس مراجعه کرد (Cleveland Clinic):

این نشانه‌ها می‌توانند بیانگر عفونت جدی، التهاب پیشرفته یا انسداد مجاری صفراوی-پانکراسی باشند و در صورت بی‌توجهی می‌توانند کشنده باشند (NIDDK). طبق گزارش‌های بالینی، در مواردی که پانکراتیت حاد با نارسایی اندام یا نکروز همراه شود، میزان مرگ‌ومیر تا حدود ۲۰ درصد بیشتر شدن می‌یابد، در حالی‌که مرگ‌ومیر کلی پانکراتیت حاد حدود ۱ تا ۲ درصد است (StatPearls؛ Cleveland Clinic).

برای تأیید تشخیص پانکراتیت حاد، طبق طبقه‌بندی بازنگری‌شدهٔ آتلانتا (Revised Atlanta Classification)، وجود دست‌کم دو مورد از سه معیار زیر لازم است: درد مشخصهٔ بالای شکم با انتشار به پشت، سطح آمیلاز یا لیپاز خون حداقل سه برابر بالاترِ حد طبیعی، و یافته‌های تصویربرداری منطبق با پانکراتیت (StatPearls). سنجش هم‌زمان آمیلاز و لیپاز الزاماً دقت تشخیصی را صعود نمی‌دهد (StatPearls).

تصویربرداری با سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن (CT) یا ام‌آرآی (MRI) در بیشتر موارد پانکراتیت حاد ضروری نیست، اما وقتی تشخیص مبهم باشد، پانکراتیت شدید مطرح باشد، یا نیاز به ارزیابی عوارضی مانند نکروز یا کیست کاذب وجود داشته باشد، انجام می‌شود (StatPearls). برای پانکراتیت مزمن، سی‌تی‌اسکن یا MRCP (کوله‌آنژیوپانکراتوگرافی با تشدید مغناطیسی) روش‌های خط اول برای تحلیل کلسیفیکاسیون، اتساع مجاری و انسداد هستند؛ آزمایش الاستاز مدفوع یا جمع‌آوری ۷۲ساعتهٔ چربی مدفوع نیز میزان نارسایی اگزوکرین پانکراس را می‌سنجد (StatPearls).

منبع این فهرست: (StatPearls). بیشتر موارد پانکراتیت حاد (حدود ۸۰ درصد) خفیف هستند و طی چند روز بهبود می‌یابند، اما مواردی نیز به پانکراتیت مزمن پیشرفت می‌کنند (StatPearls؛ Cleveland Clinic).

درمان پانکراتیت حاد باید در محیط بیمارستانی و زیر نظر پزشک انجام شود. اصول کلی آن (بدون تجویز دوز یا داروی خاص) عبارت‌اند از:

با پیشرفت فیبروز پانکراس، تولید آنزیم‌های گوارشی کم شدن می‌یابد و جذب چربی و ویتامین‌های محلول در چربی مختل می‌شود؛ این وضعیت باعث اسهال چرب و نزول وزن می‌شود (Cleveland Clinic؛ StatPearls). جایگزینی آنزیم‌های پانکراسی، تحت نظر پزشک، بخشی از مدیریت این عارضه است (StatPearls).

آسیب به بخش اندوکرین پانکراس می‌تواند تولید انسولین و گلوکاگون را مختل کند و به دیابت (موسوم به دیابت پانکراتیک) منجر شود؛ این عارضه در حدود ۳۰ درصد از بیماران مبتلا به پانکراتیت مزمن رخ می‌دهد (StatPearls؛ Cleveland Clinic).

کولیت اولسراتیو یکی از بیماری‌های التهابی روده (IBD) است که باعث التهاب و ایجاد زخم در پوشش داخلی روده بزرگ و راست‌روده می‌شود. این بیماری معمولاً ماهیتی مزمن دارد و با دوره‌های عود و فروکش همراه است.

در صورت بروز درد شدید و مداوم بالای شکم، به‌ویژه اگر با تب، استفراغ مکرر، ضربان قلب با سرعت، تنگی نفس یا زردی پوست همراه باشد، باید فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؛ این علائم می‌توانند نشانهٔ پانکراتیت حاد شدید و یک وضعیت اورژانسی باشند (NIDDK؛ Cleveland Clinic). افرادی که سابقهٔ درد مکرر شکمی، کم شدن وزن بدون دلیل، یا اسهال چرب مداوم دارند نیز باید برای ارزیابی احتمال پانکراتیت مزمن به پزشک مراجعه کنند.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

پانکراتیت یا التهاب لوزالمعده (پانکراس) وضعیتی است که می‌تواند به‌صورت حاد (ناگهانی) یا مزمن رخ دهد. سنگ‌های صفراوی و مصرف الکل از شایع‌ترین علل این بیماری هستند و به دلیل نقش حیاتی پانکراس در ترشح آنزیم‌های گوارشی و انسولین، ارزیابی تخصصی آن بسیار حائز اهمیت است.