زونا (هرپس زوستر) چیست؟ علائم، عوارض و راه های پیشگیری

لینک صفحه جهت اشتراک گذاری کپی شد

زونا یا هرپس زوستر (Herpes Zoster) یک بیماری عفونی ویروسی است که در اثر فعال‌شدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر (Varicella-Zoster Virus) — همان ویروسی که در دوران کودکی باعث آبله‌مرغان (Varicella) می‌شود — در بدن ایجاد می‌شود. این بیماری معمولاً با بثورات جوش‌مانند و دردناک در یک نوار باریک و یک‌طرفه از پوست بروز می‌کند. طبق برآورد مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC)، به‌طور تقریبی از هر سه نفر در ایالات متحده، یک نفر در طول زندگی خود دچار زونا می‌شود.

پس از ابتلا به آبله‌مرغان در کودکی یا دریافت واکسن آن، ویروس واریسلا-زوستر از بدن پاک نمی‌شود؛ بلکه به‌صورت خاموش (نهفته) در گره‌های عصبی حسی نزدیک نخاع و مغز باقی می‌ماند. سال‌ها بعد، این ویروس می‌تواند دوباره فعال شود و از طریق مسیر عصبی به سمت پوست حرکت کند و باعث بثورات دردناک زونا شود.

خود بیماری زونا از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود؛ یعنی نمی‌توان مستقیماً «زونا» را از کسی گرفت. با این حال، تماس مستقیم با مایع تاول‌های فعال زونا می‌تواند ویروس واریسلا-زوستر را به فردی که پیش‌تر به آبله‌مرغان مبتلا نشده یا واکسن آن را دریافت نکرده منتقل کند؛ در این صورت آن فرد به آبله‌مرغان (نه زونا) مبتلا خواهد شد. فرد مبتلا به زونا پیش از ظاهرشدن تاول‌ها و پس از خشک‌شدن و پوسته‌بستن آن‌ها، دیگر ناقل ویروس نیست. پوشاندن ناحیهٔ بثورات می‌تواند خطر انتقال را کم شدن دهد. (برای شرح بیشتر دربارهٔ نشانه‌ها و پیشگیری از آبله‌مرغان، به مقالهٔ اختصاصی «آبله‌مرغان» در همین سایت مراجعه کنید.)

نخستین نشانه‌های زونا معمولاً چند روز پیش از ظاهرشدن بثورات آغاز می‌شوند و شامل احساس سوزش، گزگز یا درد موضعی در ناحیه‌ای مشخص از پوست، همراه با سردرد یا احساس ناخوشی عمومی هستند. سپس بثورات به شکل یک نوار یک‌طرفه، متناظر با مسیر یک عصب حسی (درماتوم/Dermatome)، ظاهر می‌شوند.

این بثورات معمولاً روی قفسهٔ سینه یا شکم دیده می‌شوند، اما می‌توانند در هر نقطه از بدن از جمله صورت نیز بروز کنند. خصوصیت مشخص‌کنندهٔ زونا، درگیری یک‌طرفهٔ بدن است؛ درگیری هر دو طرف بدن به‌طور هم‌زمان با تشخیص معمول زونا سازگار نیست.

زمانی که فعال‌شدن مجدد ویروس در شاخهٔ چشمی عصب سه‌قلو (Trigeminal Nerve) رخ دهد، بثورات ناحیهٔ اطراف چشم، پیشانی و پلک را درگیر می‌کنند؛ به این حالت زونای چشمی یا هرپس زوستر افتالمیکوس (Herpes Zoster Ophthalmicus) گفته می‌شود. این نوع زونا می‌تواند قرنیه و سایر بافت‌های چشم را درگیر کرده و در صورت عدم درمان به‌موقع، به عوارض بینایی منجر شود؛ بنابراین درگیری چشم یا نوک بینی در بثورات زونا یک نشانهٔ هشداردهنده است که نیازمند مراجعهٔ فوری پزشکی است.

بروز ضایعات روی نوک، کنارهٔ یا ریشهٔ بینی، که به «علامت هاچینسون» (Hutchinson’s Sign) معروف است، نشان‌دهندهٔ درگیری عصب نازوسیلیاری (Nasociliary Nerve) است و با رشد چشمگیر احتمال درگیری چشم همراه است. با این حال، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که حتی بدون علامت هاچینسون نیز حدود یک‌سوم بیماران مبتلا به زونای چشمی ممکن است دچار عوارض چشمی شوند؛ به همین دلیل، هر مورد مشکوک به زونای چشمی باید هرچه شتابان‌تر توسط چشم‌پزشک ارزیابی شود.

شایع‌ترین و مهم‌ترین عارضهٔ زونا، نورالژی پس از زونا یا درد عصبی پس از زونا (Postherpetic Neuralgia) است. این عارضه به‌صورت دردی تعریف می‌شود که بیش از سه ماه پس از بهبود جامع بثورات پوستی همچنان در همان ناحیه باقی می‌ماند و می‌تواند با درد سوزشی، خارش یا بی‌حسی طولانی‌مدت همراه باشد. مدیریت این درد اغلب دشوار است.

همان‌گونه که جدول بالا مشخص می‌کند، خطر ابتلا به این عارضه با صعود سن به‌طور قابل‌توجهی بیشتر می‌شود.

دو عامل خطر اصلی و شناخته‌شده برای بروز زونا عبارت‌اند از بیشتر شدن سن و ضعف سیستم ایمنی. از جمله گروه‌های پرخطر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

درمان زونا معمولاً بر پایهٔ داروهای ضدویروسی خوراکی مانند آسیکلوویر (Acyclovir)، والاسیکلوویر (Valacyclovir) یا فامسیکلوویر (Famciclovir) است که باید طبق تشخیص و دستور پزشک و متناسب با شرایط هر بیمار مصرف شوند. نکتهٔ کلیدی، ابتدا هرچه زودتر درمان ضدویروسی است؛ طبق منابع علمی، آغاز درمان ضدویروسی ظرف ۷۲ ساعت اول پس از ظهور بثورات می‌تواند خطر ابتلا به نورالژی پس از زونا را تا حدود ۵۰ درصد افت دهد. مدیریت درد و مراقبت موضعی از پوست نیز بخشی از رویکرد درمانی است، اما تعیین نوع دارو و دوز آن باید تنها توسط پزشک انجام شود.

مؤثرترین راه پیشگیری از زونا و عوارض آن، دریافت واکسن نوترکیب زونا (Recombinant Zoster Vaccine) با نام تجاری Shingrix است. مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) دریافت دو دوز این واکسن با فاصلهٔ ۲ تا ۶ ماه را برای بزرگسالان ۵۰ سال به بالا با سیستم ایمنی طبیعی توصیه می‌کند، صرف‌نظر از سابقهٔ ابتلای قبلی به زونا.

طبق اعلام CDC، محدودیت سنی بالایی برای دریافت این واکسن وجود ندارد. تصمیم نهایی دربارهٔ زمان و شرایط دریافت واکسن باید با مشورت پزشک معالج گرفته شود.

تب مالت یا بروسلوز یک عفونت باکتریایی است که بیشتر از طریق مصرف لبنیات غیرپاستوریزه، تماس با دام آلوده یا فرآورده‌های دامی آلوده به انسان منتقل می‌شود. تشخیص به‌موقع و درمان مفصل، برای پیشگیری از عود و عوارض بیماری اهمیت زیادی دارد.

در موارد زیر مراجعهٔ فوری به پزشک ضروری است:

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. برای تشخیص، درمان و تعیین دوز داروها حتماً به پزشک متخصص مراجعه کنید.

زونا یک عفونت ویروسی دردناک است که بر اثر فعال‌شدن مجدد ویروس آبله‌مرغان در بدن ایجاد می‌شود. این بیماری معمولاً با درد، سوزش یا گزگز موضعی آغاز شده و سپس به شکل بثورات و تاول‌های پوستی در یک سمت بدن ظاهر می‌شود.

من پژمان ویسی، متولد ۱۳۷۳ و دارای مدرک کارشناسی ارشد پزشکی عمومی هستم و در زمینه شناخت، پیشگیری و مرور بیماری‌ها فعالیت تخصصی دارم. با علاقه به ارتقای آگاهی عمومی در حوزه سلامت، به نگارش مطالب و مقالات علمی درباره بیماری‌ها، علائم، روش‌های درمان و مراقبت‌های پزشکی می‌پردازم.