ملاسما (لک صورت)؛ علل، تشخیص و اصول مدیریت

ملاسما (Melasma) که در فارسی محاوره‌ای اغلب «لک صورت» نامیده می‌شود، یک اختلال اکتسابی و شایع پیگمانتاسیون پوست است که به‌صورت لکه‌های قهوه‌ای تا قهوه‌ای‌مایل‌به‌خاکستری و متقارن روی نواحی در معرض آفتاب صورت ظاهر می‌شود؛ به‌ویژه گونه‌ها، پیشانی، چانه و بالای لب. این وضعیت با چالش‌های تشخیصی و درمانی پایدار همراه است و تمایل به عود دارد (DermNet NZ؛ AAD).

نام قدیمی‌تر این بیماری «کلوآسما» (Chloasma) بود که به‌ویژه برای اشاره به بروز آن در بارداری به کار می‌رفت و به همین دلیل ملاسما گاهی «ماسک بارداری» نیز نامیده می‌شود؛ در زمان حاضره اصطلاح استاندارد و پذیرفته‌شده در منابع علمی «ملاسما» است (DermNet NZ).

ملاسما در زنان به‌مراتب شایع‌تر از مردان است؛ مطابق داده‌ها کلینیک کلیولند، حدود ۹۰ درصد از موارد ملاسما در زنان و تنها حدود ۱۰ درصد در مردان دیده می‌شود. شیوع کلی در جمعیت‌های مختلف بین ۱.۵ تا ۳۳ درصد گزارش شده و سن شروع کار معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ سالگی است (Cleveland Clinic).

این بیماری از سوی دیگر در افراد با پوست تیره‌تر شایع‌تر است. طبق StatPearls، ملاسما بیشتر افراد با فوتوتایپ پوستی III تا V (بر پایه مقیاس فیتزپاتریک) را درگیر می‌کند و بار بیماری در جمعیت‌های هیسپانیک-لاتین و آسیایی به‌طور نامتناسبی بیشتر گزارش شده است (StatPearls). طبق دِرم‌نت نیوزیلند، این بیماری در افراد با فوتوتایپ III تا IV بیشتر دیده می‌شود و در پوست‌های بسیار روشن یا بسیار تیره کمتر شایع است (DermNet NZ).

علت دقیق ملاسما هنوز به‌طور مفصل شناخته نشده، اما چند عامل شناخته‌شده در بروز و تشدید آن نقش دارند.

قرارگیری مزمن در معرض نور خورشید مهم‌ترین و در عین حال قابل‌تغییرترین محرک ملاسما شناخته شده است. هم پرتوهای فرابنفش (UV) و هم نور مرئی (Visible Light) می‌توانند تولید ملانین را در پوست تحریک کنند (StatPearls). به همین دلیل ملاسما معمولاً در تابستان تیره‌تر و در زمستان کم‌رنگ‌تر می‌شود (Cleveland Clinic).

دگرگونی‌ها هورمونی از دیگر عوامل شناخته‌شدهٔ ملاسما هستند. بارداری و مصرف قرص‌های ضدبارداری خوراکی یا هورمون‌درمانی جایگزینی در بروز آن نقش دارند؛ به همین دلیل به شکل بروزیافته در بارداری اصطلاح «ماسک بارداری» یا کلوآسما نیز به کار رفته است (AAD). طبق کلینیک کلیولند، بین ۱۵ تا ۵۰ درصد از زنان باردار دچار ملاسما می‌شوند (Cleveland Clinic) و طبق دِرم‌نت نیوزیلند، بارداری و قرص‌های ضدبارداری در حدود یک‌چهارم از زنان مبتلا نقش داشته‌اند (DermNet NZ).

سابقهٔ خانوادگی نیز در بروز ملاسما مؤثر است؛ طبق دِرم‌نت نیوزیلند، حدود ۶۰ درصد از بیماران مبتلا به ملاسما سابقهٔ خانوادگی مثبت گزارش می‌کنند (DermNet NZ).

برخی داروها (از جمله برخی داروهای شیمی‌درمانی) و واکنش‌های فوتوتوکسیک ناشی از مواد آرایشی نیز می‌توانند در بروز یا تشدید ملاسما نقش داشته باشند (StatPearls).

ملاسما معمولاً به یکی از سه الگوی توزیعی زیر روی صورت ظاهر می‌شود:

منبع جدول: DermNet NZ.

ملاسما یک وضعیت خوش‌خیم است و نوعی سرطان پوست نیست و نشانهٔ سرطان پوست هم محسوب نمی‌شود؛ علاوه بر این معمولاً دردناک، خارش‌دار یا آزاردهنده از نظر فیزیکی نیست (AAD؛ Cleveland Clinic). با این حال، ملاسما وضعیتی مزمن، مقاوم به درمان و مستعد عود است، به‌ویژه در صورت قطع محافظت مداوم در برابر آفتاب (AAD؛ StatPearls).

خوش‌خیم بودن ملاسما به این معنا نیست که هر لک یا خالِ به‌روز یا تغییریافتهٔ پوستی را می‌توان بدون تحلیل پزشک، ملاسما فرض کرد. آکادمی آمریکایی درماتولوژی برای شناسایی نشانه‌های هشداردهندهٔ ملانوم قاعدهٔ ABCDE را معرفی می‌کند؛ هر خال یا لک پوستی که قابلیت‌های قاعدهٔ ABCDE را نشان دهد باید توسط پزشک ارزیابی شود تا از ملانوم (سرطان پوست) افتراق داده شود (AAD — ABCDEs of melanoma):

ملاسما برخلاف ملانوم، الگویی متقارن و به‌طور معمول در هر دو سمت صورت دارد و به شکل تخت (نه برجسته) ظاهر می‌شود (AAD). با این حال، خوددرمانیِ هر لک پوستی بدون تشخیص دقیق پزشک خطرناک است؛ در صورت وجود هرگونه شک، حتماً باید به پزشک متخصص پوست مراجعه شود.

تشخیص ملاسما در وهلهٔ اول بر پایهٔ معاینهٔ بالینی و تحلیل الگوی متقارن لکه‌ها در نواحی مشخص صورت است (AAD).

یکی از ابزارهای کمکی سنتی، لامپ وود (Wood’s lamp) است که با تابش نور فرابنفش به تعیین عمق رنگدانه (اپیدرمی، درمی یا مختلط) کمک می‌کند: نوع اپیدرمی معمولاً قهوه‌ای پررنگ و مرزدار است و پاسخ بهتری به درمان می‌دهد، در حالی که نوع درمی به رنگ آبی-خاکستری کم‌رنگ و کم‌مرز بوده و پاسخ ضعیف‌تری به درمان دارد (DermNet NZ). با این حال، طبق StatPearls یافته‌های لامپ وود به‌ویژه در پوست‌های تیره‌تر ناسازگار و کم‌اعتماد است و امروزه به‌عنوان روشی قطعی در نظر گرفته نمی‌شود (StatPearls). درماسکوپی نیز می‌تواند برای ارزیابی الگوی رنگدانه و ساختارهای عروقی به کار رود (StatPearls). در برخی موارد برای رد سایر تشخیص‌ها ممکن است بیوپسی پوستی نیز انجام شود (Cleveland Clinic).

مدیریت ملاسما فرآیندی چندمرحله‌ای و اغلب طولانی‌مدت است. تأکید می‌شود که هدف از شرحات زیر آشنایی کلی است، نه ارائهٔ ویرایشٔ درمانی فردی؛ انتخاب و ترکیب روش درمان باید توسط پزشک متخصص پوست و متناسب با نوع پوست هر فرد تعیین شود.

از آنجا که نور خورشید مهم‌ترین محرک ملاسما است، محافظت روزانه و مداوم در برابر آفتاب پایهٔ اصلی هر رویکرد مدیریتی محسوب می‌شود و باید به‌طور مستمر ادامه یابد (StatPearls). آکادمی آمریکایی درماتولوژی استفاده از ضدآفتاب با طیف گستردهٔ (UVA و UVB) و SPF ۳۰ یا بالاتر را توصیه می‌کند. از آنجا که ملاسما به نور مرئی نیز حساس است، فرمولاسیون‌های حاوی اکسید روی (Zinc oxide)، دی‌اکسید تیتانیوم (Titanium dioxide) یا اکسید آهن (Iron oxide) — یعنی ضدآفتاب‌های معدنی و رنگی — توصیه می‌شوند؛ ضدآفتاب‌های رنگی برای افرادی که نگران باقی‌ماندن لایهٔ سفید روی پوست هستند گزینهٔ مناسبی است (AAD).

هیدروکینون (Hydroquinone) رایج‌ترین و پرکاربردترین عامل روشن‌کنندهٔ موضعی برای ملاسما است (AAD) و به‌عنوان درمان خط اول موضعی شناخته می‌شود (AAD). سایر عوامل روشن‌کننده شامل ترتینوئین (Tretinoin/رتینوئید) و اسید آزلائیک (Azelaic acid) هستند که گاهی به‌عنوان گزینه‌های ملایم‌تر برای بیمارانی که تحمل کمتری دارند استفاده می‌شوند (AAD).

یکی از رایج‌ترین و مؤثرترین رویکردهای دارویی، «فرمول سه‌گانه» یا ترکیب سه‌تایی (Triple combination) است که شامل هیدروکینون، ترتینوئین و یک کورتیکواستروئید موضعی است؛ ترکیب این سه ماده در مقایسه با استفادهٔ تک‌دارویی اثربخشی بیشتری نشان داده است (AAD؛ DermNet NZ). نتایج درمان‌های موضعی معمولاً دیرهنگام ظاهر می‌شود و ممکن است بین ۳ تا ۱۲ ماه طول بکشد تا بهبود قابل‌توجه دیده شود؛ حتی با پایبندی مفصل به درمان، برخی بیماران به پاک‌شدگی مفصل نمی‌رسند (AAD).

در مواردی که درمان موضعی به‌تنهایی کافی نباشد، لایه‌برداری شیمیایی (Chemical peel)، میکرونیدلینگ یا درمان‌های لیزری و نور می‌توانند به‌عنوان مکمل به‌کار روند و معمولاً بهترین اثر را در ترکیب با داروهای موضعی و محافظت مداوم از آفتاب دارند (AAD؛ Cleveland Clinic). با این حال، این روش‌ها باید با احتیاط زیاد و توسط متخصص انجام شوند، زیرا لایه‌برداری‌های شیمیایی و لیزر می‌توانند خطر تشدید ملاسما یا ایجاد پرپیگمانتاسیون پس از التهاب (Post-inflammatory hyperpigmentation) را به همراه داشته باشند و نیازمند اقدامات دقیق پیشگیری از عود در حین و پس از درمان‌اند (DermNet NZ؛ StatPearls).

روزاسه (Rosacea) یک بیماری التهابی و عروقی مزمن پوستی است که بیشتر بخش‌های مرکزی صورت شامل گونه‌ها، بینی، پیشانی و چانه را درگیر می‌کند. این عارضه اغلب با قرمزی گذرا یا پایدار، گشاد شدن مویرگ‌ها (تلانژکتازی)، جوش‌های التهابی قرمز و در مواردی سوزش و خشکی چشم همراه است و شناسایی محرک‌های محیطی نقش کلیدی در کنترل آن دارد.

ملاسما یک بیماری پوستی خوش‌خیم اما مزمن، شایع در زنان و افراد با پوست تیره‌تر است که ترکیبی از عوامل محیطی (به‌ویژه نور آفتاب و نور مرئی)، هورمونی (بارداری و قرص‌های ضدبارداری) و ژنتیکی در بروز آن دخیل‌اند. با اینکه گزینه‌های درمانی متعددی برای نزول شدت آن وجود دارد، ملاسما وضعیتی مقاوم و مستعد عود است و محافظت مداوم از آفتاب مهم‌ترین رکن کنترل آن باقی می‌ماند. هرگونه لک یا خالِ نوین یا تغییریافتهٔ پوستی که با معیارهای قاعدهٔ ABCDE مطابقت داشته باشد باید حتماً توسط پزشک ارزیابی شود تا از ملانوم افتراق داده شود.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

کک‌ومک (افلیس)، لک‌های ناشی از آفتاب (سولار لنتیگو)، ملاسما و لک‌های پس از التهاب و جوش (PIH) الگوها و عمق‌های متفاوتی در لایه‌های پوست دارند. انتخاب روش درمانی نامناسب یا انجام اقدامات تهاجمی بدون معاینه تخصصی می‌تواند باعث تشدید لک یا تیرگی دائمی شود. در طبیب‌یاب می‌توانید مستقیماً با متخصصان باتجربه پوست مشاوره کرده و مؤثرترین پروتکل درمانی را دریافت کنید.